Πώς βοηθάμε τους μαθητές να επιμηκύνουν τις προτάσεις τους

 Ένα εκ των συνηθέστερων προβλημάτων με το οποίο ερχόμαστε συχνά αντιμέτωποι οι φιλόλογοι είναι οι προβληματικές εκθέσεις. Προβληματικές όμως όχι τόσο από άποψη οργάνωσης σκέψης -θα αναρτηθεί αντίστοιχο άρθρο- όσο απο την οπτική της εκφραστικότητας και δομής του λόγου, ο οποίος παρουσιάζεται συχνά συνθηματικός και "κοφτός". Το βασικό συντακτικό σχήμα που ακολουθούν οι περισσότεροι μαθητές είναι το "ΤΡΙΑΔΙΚΟ", δηλαδή "Υποκείμενο-Ρήμα-Αντικείμενο ή Κατηγορούμενο". Σαφώς αυτό μπορεί να αξιοποιηθεί ως βασικός κορμός της πρότασης, ωστόσο μπορεί να διανθιστεί με περαιτέρω στοιχεία. 

Σε μια πρώτη προσέγγιση, προτού καταλογοποιήσουμε τα βήματα, τα οποία θα προτρέψουμε τους μαθητές να ακολουθήσουν, αυτό που πρέπει να κάνουμε είναι να τους παρουσιάσουμε ΌΛΑ τα μέρη του λόγου, κλιτά και άκλιτα. 

ΚΛΙΤΑ: άρθρα, ουσιαστικά, επίθετα, αντωνυμίες, ρήματα, μετοχές.

ΑΚΛΙΤΑ: προθέσεις, επιρρήματα, σύνδεσμοι, επιφωνήματα. 

Πώς θα κατευθύνουμε το παιδί ώστε να κάνει σωστές προτάσεις, αναπτυγμένες και μεστές νοήματος; 

1. Προσθήκη επιθέτων: Ζητάμε απο το παιδί να προσθέσει επιθετικούς προσδιορισμούς στο Υποκείμενο και το Αντικείμενο ή το Κατηγορούμενο. Προσοχή όχι περισσότεροι του ενός χαρακτηρισμοί, καθώς έπειτα ο λόγος αποβαίνει αρκετά νηπιακός. Για παράδειγμα:  ✅Ο ευγενικός διευθυντής προσκάλεσε τους γονείς σε γόνιμο διάλογο. ❌Ο καλός, ευγενικός και ηλικιωμένος διευθυντής προσκάλεσε τους γονείς σε γόνιμο, εποικοδομητικό διάλογο. 
2. Αποφυγή παρατακτικής σύνδεσης. Εξηγούμε στο παιδί τα είδη της σύνδεσης προτάσεων -παρατακτική και υποτακτική- και πώς μπορεί να πραγματώσει τη δεύτερη. Αντί να κόβει τον λόγο του και τη ροή της σκέψης του, προκειμένου να τις παραθέσει σε μια νέα πρόταση, ας το καθοδηγήσουμε να εισάγει μια δευτερεύουσα πρόταση, κατά κύριο λόγο αναφορική, προκειμένου να διανθίσει το γραπτό του. ✅Ήρθε στο σχολείο γιατρός, προκειμένου να μας εξετάσει. ❌ Ήρθε στο σχολείο ο γιατρός. Ήρθε να μας εξετάσει.
3. Επιλογή δευτερευουσών προτάσεων. Αρκετά συχνά οι μαθητές τρομάζουν με τις δευτερεύουσες προτάσεις, καθώς θεωρούν ότι ο λόγος έτσι αποβαίνει δυσλειτουργικός. Κάθε άλλο, προτρέψτε τους μαθητές σας να ενσωματώσουν στον λόγο τις προτάσεις αυτές, για να εξασφαλίσουν την επιθυμητή ροϊκότητα του προφορικού. ✅Αναρωτήθηκε πολλές φορές, μήπως έσφαλε τελικά, καθώς κανένας δεν τις μιλούσε.
4. Διαρθρωτικές λέξεις. Παραδώστε στους μαθητές σας έναν κατάλογο με τις συνδετικές λέξεις της γλώσσας και παροτρύνετε να αξιοποιήσουν ορισμένες απο αυτές. Προσοχή όμως, να εμπλέκονται στον λόγο με φειδώ και όχι αυθαίρετα. Οι διαρθρωτικές λέξεις ταξινομούν τα επίπεδα του λόγου και ευθυγραμμίζουν τα πλαίσια κίνησης. Η υπερβολή και η έλλειψη τους αποκλίνουν απο τις αρετές της γλώσσα. 
5. Ενσωμάτωση προσδιορισμών. Στην περίπτωση αυτή αναφερόμαστε σε επιρρηματικούς προσδιορισμούς, καθώς κι εμπρόθετους. Οι ενέργειες που δηλώνει το ρήμα της πρότασης επιδέχονται προσδιορισμού, χρονικού, τροπικού ή οποιουδήποτε άλλου, αρκεί να πληροί τις νοηματικές προϋποθέσεις και να μην καθίσταται ασυνάρτητος της σημασίας αυτού. Προτρέψτε επίσης τους μαθητές να αντικαταστήσουν τα απλά επιρρήματα με εμπρόθετους προσδιορισμούς.
6. Απελευθέρωση απο το τριαδικό συντακτικό σχήμα.  Δύο όροι που αποφεύγουμε να παρουσιάσουμε στους νεαρότερης ηλικίας μαθητές είναι αυτοί της "παράθεσης" και επεξήγησης". Ειδικά όταν ο λόγος εμπεριέχει αναφερόμενο αντικείμενο -όχι εννοούμενο ή παραλειπόμενο- τότε μπορούμε να επιστρατεύσουμε την παράθεση και να αναφέρουμε στοιχεία για το πρόσωπο αυτό. Την ίδια τακτική αξιοποιούμε στη περίπτωση όπου το υποκείμενο συνήθως είναι πιο απρόσωπο και επιθυμούμε να διευκρινίσουμε την ύπαρξή του. ✅Ο κύριος Ανδρέας, ο πρόεδρος του συλλόγου, αποφάσισε να συνεχίσει τις κοινωφελείς πράξεις. ❌ Ο κύριος Ανδρέας, αποφάσισε να συνεχίσει τις κοινωφελείς πράξεις. Είναι ο πρόεδρος του συλλόγου. 
7. Αντωνυμίες. Πολλές φορές αποφεύγεται η χρήση αντωνυμιών, με αποτέλεσμα να παραλείπονται πληροφορίες ή να επαναλαμβάνονται οι ήδη αναφερόμενες. Αξιοποιήστε τις αντωνυμίες στο λόγο και αναφέρετε στους μαθητές σας και ορισμένες αρχαιοελληνικές που κάλλιστα μπορούν να ενσωματωθούν και στα νέα ελληνικά. Για παράδειγμα, ἐμοῦ, σοῦ, ἡμῶν, τοιοῦτος, ἀλλήλων, δεῖνα, πᾶς, πᾶσα, ἕκαστος, οὐδεὶς, ἀμφότεροι, ἑκάτερον, ἕτερον. ✅Πάσα αμφιβολία καταρρίφθηκε όταν προσκόμισε τα απαραίτητα στοιχεία. 
8. Σωστή στίξη. Η σωστή στίξη είναι ένα όπλο στα χέρια του μαθητή. Η επαναλαμβανόμενη χρήση του κόμματος (,) και της τελείας (.) καθιστούν τον λόγο κουραστικό, ταυτόχρονα όμως και αρκετά περιοριστικό στην ανάπτυξη της σκέψης. Βοηθήστε τα παιδιά να χρησιμοποιήσουν αφενός σωστά το κόμμα (και όχι διαρκώς μέχρι τελικά να βάλουν τελεία επειδή δεν έχουν να αναφέρουν κάτι άλλο) και αφετέρου τα υπόλοιπα σημεία στίξης, όπως η άνω τελεία (·), η οποία αξιοποιείται αντί του κόμματος, όταν θέλουμε να κάνουμε μια στιγμιαία παύση στον λόγο, ή η παύλα (-), η οποία αντικαθιστά την παρένθεση και ενσωματώνει ομαλότερα τα όσα περικλείει. 

Ασφαλώς οι προαναφερθείσες τεχνικές δεν μπορούν να παρουσιαστούν στα παιδιά εν μία νυκτί, ούτε να ζητηθεί απο αυτά να τα γνωρίζουν εκ των προτέρων. Η μεθοδική παρουσίασή τους μια πρώτη φορά και η συστηματική αναφορά τους κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους θα εξομαλύνει τη διαδικασία. Μπορείτε για όλα αυτά να καταθέσετε παραδείγματα στους μαθητές σας, να γράψετε εσείς οι ίδιοι τα δύο τινά. Δηλαδή μια κειμενική παρουσίαση που στερείται αυτών και να την αντιπαραβάλλετε με μια δεύτερη μεστή αυτών, χωρίς όμως υπερβολές.